In dit programmaboekje over de expositie “Hoop voor Gaza” vindt u een beschrijving van de kunstwerken en de activiteiten uit het verdiepende randprogramma.
Deventer Bergkerk
De ontstaansgeschiedenis van de Bergkerk voert terug naar het eind van de 12e eeuw. Op initiatief van de Norbertijnen van het Duitse klooster Varlar bij Coesfeld werd de kerk in de jaren 1198–1209 gebouwd als een romaanse kruisbasiliek. De kerk fungeerde als parochiekerk voor het Bergkwartier en de buurtschappen op het omringende platteland. Bij de inwijding in 1206 door Albert van Buxhoeveden, stichter en bisschop van de Letse stad Riga en oprichter van de Orde van de Zwaardbroeders, werd de kerk toegewijd aan Sint Nicolaas, de schutspatroon van kooplieden en schippers van wie velen zich in het Bergkwartier vestigden.
Na bijna vier eeuwen als Katholieke kerk in gebruik te zijn geweest ging de Bergkerk in 1580 over naar de Protestanten. Zij verwijderden alle altaren en de rest van het Rooms-Katholieke interieur, maar een restant van één van de altaarstenen is bewaard gebleven en nog terug te vinden in de vloer direct voor het hoogkoor. Een houten Christusbeeld was vlak daarvoor verstopt in een nis achter de preekstoel en werd pas in de 20e eeuw weer ontdekt tijdens een grote restauratie, dit beeld bevindt zich nu in de vaste collectie van het Museum De Waag. De kerk is in 1964 overgedragen aan de Gemeente Deventer. De kerk was toen in een bouwvallige staat door vele jaren achterstallig onderhoud.
Bij een grote restauratie in de jaren ’70 werden het dakbeschot en alle leien vervangen en werden ook alle plafond- en muurschilderingen gerestaureerd (kijk vooral ook naar boven!). Verder werden alle graven geruimd omdat er toen vloerverwarming werd aangelegd. De kerk heeft vanaf 1980 een culturele bestemming gekregen en sindsdien worden er exposities van beeldende kunst georganiseerd. Het beheer is momenteel in handen van evenementenbureau dEVENTer. Zij draagt zorg voor het dagelijks beheer, de cultuur toeristische exploitatie en de culturele programmering.
Nomadisch Monument voor Gaza
Het Nomadisch Monument voor Gaza is een reizende kunst-installatie die herdenkt, bewust maakt en aanzet tot gesprek. Het monument brengt het aantal slachtoffers in Gaza in beeld en nodigt uit tot reflectie.
Het is een monument voor mede-menselijkheid.
Door een hekwerk van vilten pilaren kunnen bezoekers als het ware Gaza binnenstappen en daar de beklemming voelen van het opgesloten zijn. Aan de binnenzijde van de pilaren is het aantal slachtoffers te zien, een indringende ervaring. De zachte vloer en het geluiddempende vilt versterken de verstilling. Op het vloerkleed is de plattegrond van Den Haag te zien, de internationale stad van vrede en recht. Zo wordt zichtbaar hoe klein en kwetsbaar Gaza eigenlijk is. De kustlijn van Gaza is 41 km lang en slechts 6-12 km breed.
Ieder streepje, dat met de hand op de pilaren is ingebrand, staat voor een omgekomen inwoner van Gaza. Iedere dag om 16 uur vindt een ritueel plaats waarbij wordt stilgestaan bij volgende slachtoffers. Elk nieuw streepje wordt ingebrand met een soldeerbout tijdens het herdenkingsritueel.
De pilaren zijn aan de buitenkant gevuld met zakken meel voor de stabiliteit van de pilaren maar ook als symbool voor het feit dat voedsel Gaza niet in kan.
Het Nomadisch Monument voor Gaza is geadopteerd door Unesco. Met de toekenning van patronage onderstreept de Nederlandse UNESCO Commissie het belang van culturele expressie en van de bijdrage die kunst en cultuur kunnen leveren aan dialoog, veerkracht en vrede.
Mounira Al Solh
De Libanees-Nederlandse kunstenaar Mounira Al Solh (Beiroet, 1978) maakt kunstwerken op papier, performances, borduurwerk en filmwerken over trauma, verlies, migratie, veerkracht en herinnering. Haar werk is sociaal-politiek geëngageerd en tegelijkertijd poëtisch escapistisch. Ze gebruikt mondelinge overleveringen, multidisciplinaire samenwerkingen, mythes en woordspelingen om geschiedenissen op zowel persoonlijke als universele schaal te belichten. In 2024 vertegenwoordigde Al Solh Libanon op de 60e Biënnale van Venetië.
Haar werk is geïnspireerd door de aanhoudende conflictsituatie in het Midden-Oosten, waaronder de voortdurende bombardementen in Syrië, Libanon en Gaza. Hierin verweeft Al Solh persoonlijke herinneringen aan haar jeugd tijdens de Libanese burgeroorlog met verhalen over verandering en verzet. Hiermee wil ze een taal creëren die nationaliteit en geloofsovertuiging overstijgt. De oorlog is veelvuldig aanwezig in de werken van Mounira Al Solh, maar uiteindelijk gaan ze vooral om overleven.
De installatie White bags in a silent space vraagt om een moment van verstilling. De witte zakken hebben in oorlogstijd meerdere betekenissen. Ze worden gebruikt door mensen die hun huis zijn kwijtgeraakt om hun bezittingen mee te nemen, op weg naar een tijdelijk of nieuw onderkomen. Ze dienen ook om het puin van gebombardeerde huizen te verzamelen, als een eerste stap in het opruimen en opnieuw beginnen. Op de zakken in deze installatie zijn woorden van rouw en verdriet geborduurd. Ze verwijzen naar begrafenisrituelen die onder zulke omstandigheden vaak niet meer mogelijk zijn, en naar de menselijke behoefte om verlies toch een plaats te geven. De installatie symboliseert zowel verdriet als volharding.
Een Hoop Stippen
Kinderen van Montessorischool ‘Wij de Wereld’ en Daltonschool ‘De Hagenpoort’ uit Deventer hebben hun eigen lieveheersbeestje gemaakt. Het is een insect dat staat tegen zinloos geweld, voor hoop en vanwege de variëteit aan kleuren, voor diversiteit.
Daarnaast staat het voor geluk en voorspoed, liefde en bescherming. Allemaal aspecten die kinderen uit oorlogsgebieden goed kunnen gebruiken. Door de veelheid van deze insecten ontstaat er een spoor door de Bergkerk, een zwerm van hoop.
Dit kunsteducatie project is opgezet en uitgevoerd door kunstdocenten Floor Coolsma en Jojanneke Dekens in opdracht van Artply.
Gaza Travel Agency
Gaza Travel Agency is een collectief van Palestijnse, Joodse en Internationale vrijwilligers een denkbeeldig reisbureau presenteren dat de terugkeer van Gazaanse vluchtelingen naar hun voorouderlijke steden ontwerpt.
Het is een speculatieve en participatieve ontwerpervaring, geïnspireerd op de praktische plannen van historicus Dr. Salman Abu Sitta voor de terugkeer van Palestijnse vluchtelingen. Het nodigt bezoekers uit om de routes, mogelijkheden en emoties van terugkeer te visualiseren, niet te debatteren.
Sinds 1948 is meer dan 80% van de Gazaanse bevolking vluchteling geweest, waarvan 50% kinderen zijn. Ze werden verdreven uit dorpen en steden, waarvan de meesten volgens recente officiële gegevens nog steeds leeg zijn op Israëlisch grondgebied.
Ballingschap houdt hen misschien in leven, maar het is ver weg, logistiek complex, duur en onrechtvaardig. En waarschijnlijk een enkele reis.
Terugkeren is meestal te voet mogelijk, direct beschikbaar, kosteneffectief en rechtvaardig.
Het recht op terugkeer is stevig verankerd in het internationaal recht en is sinds 1949 meer dan 135 keer door de Algemene Vergadering van de VN bevestigd. Toch blijft het ontkend. Het Gaza Travel Agency wil het recht op terugkeer weer in de schijnwerpers zetten, niet als een abstracte oplossing, maar als een tastbaar project, dat het enige menselijke en aanvaardbare lot vertegenwoordigt voor Palestijnen die naar Gaza zijn verdreven, een plek die nu onleefbaar is geworden.
De Kracht van Taal
Wat gebeurt er als we naar een taal luisteren die we niet begrijpen? Kunnen we de hartslag ervan nog steeds voelen?
In dit experiment heeft Mohammed Abushaban studenten gevraagd om te luisteren naar de klanken van het Arabisch en het Hindi, talen die zij niet spraken. Hoewel ze de woorden niet kenden, bewogen ze hun lichaam op het ritme en het ‘gevoel’ van de klanken. Met behulp van lichten en een camera heeft Mohammed deze bewegingen vastgelegd als lichttekeningen (light paintings).
Het resultaat is een visuele vorm van kalligrafie, gecreëerd door het menselijk lichaam. Het laat zien dat er achter onze verschillende talen een gedeelde menselijke verbinding schuilt. Deze ‘kracht van taal’ bewijst dat we elkaar kunnen begrijpen en respecteren door simpelweg samen te luisteren en te voelen.
De Architectuur van Volharding
Met De Architectuur van Volharding verkent Mohammed Abushaban een stille, gefragmenteerde toekomstige wereld. Een hoge witte architectonische structuur verbeeldt een plek die haar “hartslag” heeft verloren.
Door Palestijnse patronen in de structuur te integreren, verandert het werk verlatenheid in bescherming, en suggereert het dat culturele identiteit kan blijven voortbestaan, zelfs wanneer de omgevingen om ons heen instorten.
Nederland in de schaduw van Gaza
Met Lotfi El Hamidi, historicus en journalist. Onlangs verscheen van hem Stakkers en wolven. In de schaduw van Gaza. Sinds 2025 is hij redacteur bij De Groene Amsterdammer. Daarvoor was hij columnist en redacteur bij NRC. Zijn boek Generatie 9/11. Migratie, diaspora en identiteit werd genomineerd voor de PrinsjesBoekenprijs 2023.
Met Aisja Hamed, de Palestijns-Nederlandse medeoprichtster van Fikra Magzine. Dit Palestijnse literaire tijdschrift, opgezet vanuit Ramallah in 2023, is zowel online als in print beschikbaar in boekhandels wereldwijd. Aisja werkte voorheen als diplomaat en richt zich momenteel op haar werk als hoofdredacteur voor Fikra, docentschap Midden-Oosten Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, en consultancy voor organisaties zoals The Rights Forum.
Met Ingrid Rollema, beeldend kunstenaar en oprichter van de Hope Foundation, een organisatie die al ruim dertig jaar in Gaza kunst onderwijst aan kinderen. Daarnaast is ze de initiatiefnemer van het project ‘Stemmen uit Gaza’. Literatuur uit Gaza is nagenoeg onbekend in Nederland en Vlaanderen. Uitgeverij Jurgen Maas en de Hope Foundation publiceren daarom vijf jaar lang ieder jaar ten minste één niet eerder in het Nederlands vertaalde Palestijnse roman of verhalenbundel. Voor de keuze wordt samengewerkt met vertaalster Djûke Poppinga en Ton van de Langkruis, oprichter en oud-directeur van het Haagse literatuurfestival Winternachten, en een team van literaire specialisten in Gaza. De eerste titel in de serie, Een tuin voor verloren benen, van Mahmoud Jouda, werd gekozen in september 2023 en verscheen in april 2024. De tweede titel, de verhalenbundel De man die achteromkeek van Amer Almassri, verscheen in juni 2025. In mei dit jaar verschijnt Niemand op de begraafplaats van Shrouq Dogmosh.
Met een column van Asha ten Broeke, schrijver en vaste columnist bij de Volkskrant en OneWorld. Asha ten Broeke is een van de drijvende krachten achter de sit-ins voor Palestina in Deventer.
Moderatie door Jorie Horsthuis, politicoloog en journalist voor onder meer de Volkskrant, de Correspondent en De Groene Amsterdammer. Ze is medeoprichter van De Facto, een platform over betwiste grenzen.
Cantiamo
Cantiamo, een a capella koor onder leiding van Wim Klaassen, zingt drie- tot zes stemmige Renaissancemuziek. Hun repertoire bestaat onder andere uit werken van Alonso Lobo, Thomas Tallis, Josquin, Desprez, Cristobal de Morales, Palestrina en Hildegard van Bingen.
Tijdens de expositie “Hoop voor Gaza” komen zij met een kort, aangepast programma.